Portugal: een telecomhandboek voor elk gebouw, steeds opnieuw bijgewerkt

In ons overzicht wat het IT-Label kan leren van andere landen noemden we Portugal kort. In dit artikel kijken we beter. Portugal is interessant voor de Benelux om één reden: het land werkt al meer dan twintig jaar met één technisch handboek voor de telecominfrastructuur in gebouwen, en houdt dat handboek steeds bij.

Hoe houdt u een methode actueel, terwijl de techniek elk jaar verandert? En hoe blijven de vakmensen bij? Portugal geeft op beide vragen een concreet antwoord.

Hoe het Portugese systeem werkt

ITED staat voor Infraestruturas de Telecomunicações em Edifícios: telecominfrastructuur in gebouwen. ITUR is de tegenhanger voor nieuwe wijken, verkavelingen en gebouwencomplexen. De basis is een wet, het Decreto-Lei 123/2009. De technische details staan in de handboeken die ANACOM uitgeeft.

De wet zegt wat er in elk gebouw verplicht is: ruimtes en buizen voor de leidingen, en kabels in koper, coax en glasvezel. Ook de elektrische voeding en aarding voor de apparatuur horen erbij. Bij een renovatie geldt een kleiner pakket. De plicht ligt bij de opdrachtgever van de bouw.

Drie partijen spelen een rol:

• De ontwerper maakt een technisch plan volgens het handboek en tekent daarvoor een verklaring.
• De installateur legt de infrastructuur aan, test die volgens vaste procedures van ANACOM en tekent een verklaring dat het werk klopt.
• ANACOM ontvangt die verklaringen en houdt toezicht, met eigen inspecteurs. Wie de regels overtreedt, kan een boete krijgen.

De wet legt ook een belangrijke koppeling. Een gebouw mag pas op het openbare netwerk worden aangesloten, of gebruikt voor telecomdiensten, als de installateur de verklaring heeft afgegeven en bij ANACOM heeft ingediend (artikel 76, lid 4). Ook bij de aanvraag van de gebruiksvergunning hoort deze verklaring. Gebouwen die aan de regels voldoen, mogen een vrijwillig label voeren: Cumpre o ITED. Apto para banda larga, ofwel "Voldoet aan ITED. Geschikt voor breedband".

Een korte tijdlijn:

• 2000: Decreto-Lei 59/2000 legt de eerste ITED-regels vast. Een erkende certificeerder moest elke installatie goedkeuren.
• 2004: de eerste editie van het ITED-handboek verschijnt. Vanaf januari 2005 is het de enige geldende regeling.
• 2009: Decreto-Lei 123/2009 vervangt de oude wet. Glasvezel wordt verplicht, ITUR komt erbij, en de installateur verklaart zelf dat het werk klopt in plaats van een certificeerder. De tweede editie van het handboek verschijnt.
• 2013: Lei 47/2013 past de wet aan, onder meer de regels voor installateurs en opleiders.
• 2014: ANACOM keurt de derde editie goed. Na een overgangsperiode tot eind 2014 is die vanaf 2015 de norm.
• 2015: Portaria 377/2015 legt extra eisen vast voor opleiders van ITED- en ITUR-vakmensen.
• 2020: de vierde editie geldt sinds 1 april 2020, met een overgangsperiode tot 31 juli 2020.
• 2024: nieuwe testprocedures voor installateurs gelden sinds 1 augustus 2024.

Wat het heeft opgeleverd

Het eerste resultaat is een gedeelde taal. Ontwerpers, installateurs, aannemers en operators werken met hetzelfde handboek. Een plan in Porto volgt dezelfde regels als een plan in Faro. Dat maakt controle mogelijk, en het maakt werk voorspelbaar.

Het tweede resultaat is een systeem dat meegroeit. Elke nieuwe editie volgde op een openbare consultatie, waarin de sector kon reageren. Bij de vierde editie schreef ANACOM dat het doel was om nieuwe technische oplossingen toe te laten en kosten te verlagen, zonder in te leveren op kwaliteit, werking en veiligheid. Tussen de edities door kwamen er aanvullingen, bijvoorbeeld in 2018 voor Europese regels over bouwproducten.

Een methode die niet meegroeit, raakt verouderd. Portugal maakte het bijwerken van het handboek tot een vast onderdeel van het systeem.

Het derde resultaat is vakmanschap dat op peil blijft. Ontwerpers en installateurs hebben een beroepstitel nodig. Om die te houden, volgen ze elke vijf jaar minstens 50 uur bijscholing bij een gecertificeerde opleider. Zo komt een nieuwe editie van het handboek ook echt bij de mensen in het veld terecht.

En de cijfers? Portugal staat er goed voor. Volgens de FTTH Council Europe had Portugal in september 2024 de hoogste glasvezelpenetratie van Europa: 81,9 procent. Dat is niet alleen de verdienste van ITED. Ook de investeringen van de operators spelen een grote rol. Maar een gebouw waar de glasvezel al tot in de woning of het kantoor ligt, maakt aansluiten wel eenvoudiger en goedkoper.

Waar het ophoudt

Het Portugese systeem is sterk in de aanleg. Het zegt minder over wat er daarna gebeurt.

• Controle bij oplevering, niet in gebruik. De installateur test de infrastructuur als die klaar is. Of het netwerk vijf jaar later nog goed werkt, of de wifi en de mobiele dekking binnen voldoende zijn, valt buiten de regels.
• De installateur controleert zichzelf. Sinds 2009 is er geen aparte certificeerder meer per gebouw. De installateur verklaart zelf dat het werk klopt. ANACOM houdt toezicht, maar kan niet elk gebouw zelf bekijken.
• Vooral nieuwbouw en renovatie. De plicht ontstaat bij bouwen of verbouwen. Een bestaand kantoor waar niets aan gebeurt, krijgt geen beoordeling.
• Ja of nee, geen niveaus. Het vrijwillige label zegt dat een gebouw voldoet. Het zegt niet hoe goed een gebouw is ten opzichte van een ander gebouw.

Dat zijn geen fouten: een wet regelt een minimum. Spanje koos een vergelijkbare route, met een telecomplan dat bij de bouwaanvraag hoort. Lees daarover meer in ons artikel over het Spaanse telecomplan bij de bouwvergunning.

Wat de Benelux ervan kan leren

Ook in de Benelux komen er regels voor de basis. Sinds 12 februari 2026 vraagt de Europese Gigabit-verordening om glasvezelklare infrastructuur in nieuwe en ingrijpend gerenoveerde gebouwen. Portugal laat zien wat er nodig is om zulke regels goed te laten werken:

1. Eén vaste methode. Iedereen werkt met hetzelfde handboek.
2. Duidelijke versies. Elke editie heeft een startdatum en een overgangsperiode.
3. Bijwerken met de sector. Een openbare consultatie geeft vakmensen een stem.
4. Verplichte bijscholing. Een nieuwe versie heeft pas effect als de vakmensen haar kennen.
5. Een koppeling met een concreet moment. In Portugal is dat de aansluiting op het netwerk. Zonder verklaring geen aansluiting.

Wat dit betekent voor het IT-Label

Het IT-Label is geen wet. Het is een vrijwillige classificatie die verder kijkt dan het minimum. Toch sluit het aan bij de Portugese lessen.

Het IT-Label werkt met één vaste methode. De audit gebeurt door Certified Partners, en niet door de partij die het netwerk heeft aangelegd. Partners worden opgeleid in de IT-Label Academie. Waar ITED stopt bij de oplevering, meet het IT-Label ook hoe de infrastructuur in de praktijk werkt. Het geldt voor nieuw én bestaand vastgoed. En in plaats van ja of nee kent het zes niveaus, van IT1+ PREMIUM tot IT5 SHELL, verdeeld over zes gebieden, van connectiviteit tot smart building. Het certificaat is twee jaar geldig, zodat een gebouw niet jaren op een oude beoordeling blijft leunen.

De belangrijkste les uit Portugal is misschien deze: een methode is nooit af. Ook het IT-Label moet blijven meegroeien met de techniek, met duidelijke versies. Lees waarom we vinden dat het IT-Label de Benelux-standaard moet worden, of ga terug naar het overzicht van alle landen.

Veelgestelde vragen

Wat is ITED in Portugal?

ITED zijn de Portugese regels voor telecominfrastructuur in gebouwen. Ze schrijven voor welke leidingen, ruimtes en kabels een gebouw moet hebben: koper, coax en glasvezel. De technische details staan in het ITED-handboek van de toezichthouder ANACOM.

Wat is het verschil tussen ITED en ITUR?

ITED gaat over de infrastructuur binnen een gebouw. ITUR gaat over de infrastructuur in nieuwe wijken, verkavelingen en gebouwencomplexen, dus tussen en naar de gebouwen. Voor allebei geeft ANACOM een eigen handboek uit.

Welke editie van het ITED-handboek geldt nu?

De vierde editie. Die geldt sinds 1 april 2020. Tot 31 juli 2020 mochten plannen nog volgens de derde editie worden gemaakt. Sinds 1 augustus 2024 gelden er ook nieuwe testprocedures voor installateurs.

Mag een gebouw zonder ITED-verklaring op het netwerk?

Volgens de wet niet. Een gebouw mag pas op het openbare netwerk worden aangesloten als de installateur een verklaring over de uitvoering heeft afgegeven en bij ANACOM heeft ingediend. Het gaat om een verklaring van de installateur zelf, niet om een certificaat van een aparte instantie.

Wilt u weten hoe uw eigen gebouw ervoor staat? Met een Voorinspectie krijgt u een eerste beeld van de digitale kwaliteit, voordat u een volledige certificering aanvraagt. Meer achtergrond vindt u bij ons kenniscollectief.

Wilt u op de hoogte blijven van wetgeving, normen en de digitale kwaliteit van gebouwen? Schrijf u in voor de nieuwsbrief.

Bronnen: Diário da República, Decreto-Lei 123/2009 (geconsolideerde tekst, onder meer art. 57, 59, 69, 76, 81, 88 en 89); ANACOM, regulering ITED onder Decreto-Lei 59/2000; Instituto Politécnico do Porto, over de eerste editie van het handboek (2004 en 2005); Diário da República, Lei 47/2013; ANACOM, Manual ITED 3e editie; ANACOM, aanvullingen op de handboeken (2018); Diário da República, Portaria 377/2015; ANACOM, inwerkingtreding Manual ITED 4e editie en Manual ITUR 3e editie; ANACOM, Manual ITED 4e editie; Ordem dos Engenheiros, 4e editie Manual ITED; ANACOM, testprocedures ITED en ITUR (editie 2024); FTTH Council Europe, FTTH/B Global Ranking 2025. Gecontroleerd op 18 oktober 2026.